Gezondheidspreventie Info: Darmkanker

Goed om te weten

Darmkanker vormt een grote uitdaging voor de volksgezondheid in België. Met bijna 8.000 nieuwe gevallen en meer dan 2.400 sterfgevallen per jaar is het de op twee na meest voorkomende vorm van kanker en de op een na belangrijkste oorzaak van sterfte door kanker in ons land. Vroege diagnose, met name door middel van een screeningtest, verbetert de overleving voor deze vorm van kanker echter aanzienlijk (92,6% vijfjaarsoverleving voor stadium I vergeleken met 18,4% voor stadium IV).

In het Brussels Gewest blijft het aantal screenings laag, ondanks de beschikbaarheid van een eenvoudige en gratis screeningstest. Die lage deelname verhoogt het risico op een late diagnose, wat de behandeling bemoeilijkt en de overlevingskansen vermindert. In 2023 gaf slechts 30,2% van de personen uit de doelgroep (50-74 jaar) aan dat ze in de afgelopen twee jaar een screeningstest (Colotest) hadden gedaan. Hoewel dit een forse stijging is ten opzichte van 2018 (+10,8%), ligt dit cijfer duidelijk onder de aanbevelingen van de Europese richtlijnen, die een deelnamepercentage van meer dan 65% aanbevelen om een significante impact te hebben op het sterftecijfer door darmkanker in de bevolking.

Aandachtspunten voor professionals

1. Verwijzen naar bestaande voorzieningen

Iedereen tussen 50 en 74 jaar, ongeacht hun gender, kan om de twee jaar een Colotest afnemen in het kader van het georganiseerde screeningsprogramma. Het gaat om een gratis laboratoriumonderzoek (iFOBT: immunological Faecal Occult Blood Test) waarmee kleine hoeveelheden bloed, die met het blote oog niet zichtbaar zijn, in een ontlastingsmonster kunnen worden opgespoord.

Op de leeftijd van 50 jaar ontvangt elke betrokkene een uitnodiging om de kit op te halen in een apotheek op vertoon van zijn identiteitskaart. Na de eerste screening ontvangt de persoon de kit om de twee jaar rechtstreeks op zijn of haar adres.

De test wordt zelf thuis uitgevoerd volgens de bijgevoegde gebruiksaanwijzing. Het monster moet vervolgens binnen vijf dagen na uitvoering van de test gratis per post worden teruggestuurd in de daarvoor bestemde envelop. De resultaten van de Colotest zijn twee weken na ontvangst in het laboratorium beschikbaar via www.mijngezondheid.belgie.be of via de behandelende arts.

2. Barrières voor screening vaststellen en aanpakken

In het Brussels Gewest blijft de deelname aan de georganiseerde screening op colorectale kanker socio-economisch ongelijk. Belgische gegevens tonen een duidelijke sociaaleconomische gradiënt aan: mensen met een laag opleidingsniveau en een laag inkomen nemen minder deel aan screening.

Door taalbarrières en lage gezondheidsvaardigheden begrijpen mensen de uitnodigingen en praktische afspraken van de fecale immunologische test minder goed. Ook culturele factoren (taboes rond ontlasting, gêne, angst voor de diagnose) spelen een rol bij het niet-uitvoeren van de test. Het is daarom noodzakelijk om de informatie aan te passen aan de representaties en het begripsniveau van de betrokkene. Deze vaststelling benadrukt dus het belang van gestructureerde gezondheidsbevordering om de gezondheidsgeletterdheid te versterken. Zo worden de vaardigheden van mensen ontwikkeld om toegang te krijgen tot informatie, deze te begrijpen, te beoordelen en te gebruiken om weloverwogen beslissingen te nemen over hun gezondheid.

Het welzijns- en gezondheidssysteem speelt hierbij een centrale rol: administratieve complexiteit, officiële communicatie die niet goed is afgestemd op bepaalde doelgroepen, of de moeilijkheid om bij een positieve test snel een colonoscopie te kunnen ondergaan, remmen de deelname. Het is niet alleen belangrijk om duidelijk te informeren over de stappen die na de test volgen en indien nodig snel door te verwijzen voor een colonoscopie, maar ook om te anticiperen op bepaalde praktische hindernissen (afspraken maken, vervoer, administratieve formaliteiten enz.) om vertragingen in de follow-up te voorkomen. Actieve aanbeveling van screening door de huisarts, de apotheek of andere eerstelijnsprofessionals wordt eveneens aangemoedigd.

Ondanks de verplichte ziekteverzekering in België kampen mensen in een precaire administratieve situatie of zonder volledige dekking met extra hindernissen. Om de Colotest gratis af te halen in de apotheek moet je een INSZ-nummer hebben (of een INSZ BIS-nummer dat door de huisarts is aangemaakt). Bij een positief testresultaat dat aanvullend onderzoek vereist, zoals een colonoscopie of medische en psychosociale zorg (bij een kankerdiagnose), is de arts het aanspreekpunt. De terugbetaling hangt af van het onderzoek van de maatschappelijk werker en van de beslissing van het bevoegde OCMW. Door deze personen op te sporen en hen door te verwijzen naar bestaande voorzieningen (OCMW, dringende medische hulp) kunnen vertragingen in de diagnose en ongelijkheden in de prognose worden beperkt.

Niet screenen heeft aanzienlijke gevolgen: sociaal achtergestelde personen lopen het risico vaker in een vergevorderd stadium te worden gediagnosticeerd, met een minder gunstige prognose. Dat leidt ook tot hoge kosten voor de volksgezondheid.

3. Voortdurende preventie

De preventie van darmkanker is grotendeels gebaseerd op een gezonde levensstijl, met evenwichtige voeding en regelmatige lichaamsbeweging. Een gezonde levensstijl verhoogt de kans op een lang en gezond leven, ook al is het geen absolute garantie tegen de ontwikkeling van kanker.

Het wordt dan ook aanbevolen maximaal één glas per dag alcohol te drinken en meerdere dagen per week geen alcohol te drinken. Helemaal geen alcohol drinken blijft de meest gunstige optie voor de gezondheid. Er wordt ook aangeraden om overgewicht te vermijden, elke dag 30 tot 60 minuten matig tot intensief te bewegen, een dieet te volgen dat rijk is aan groenten en fruit en arm aan dierlijke vetten en ultrabewerkte voedingsmiddelen, de consumptie van rood vlees en vleeswaren te beperken en niet te roken.